Błonnik pokarmowy: jak chroni Cię przed rakiem?

błonnik pokarmowy

Rak jelita grubego stanowi jeden z najczęściej występujących nowotworów przewodu pokarmowego. Zachorowalność z roku na rok przybiera tendencję wzrostową. Uznaje się, że żywność może stanowić główny czynnik ryzyka, a także działać profilaktycznie w rozwoju choroby.  Element ochronny,  odgrywający kluczową rolę, stanowi m.in. błonnik pokarmowy [1, 2].

Czym jest błonnik pokarmowy?

Błonnik, inaczej zwany włóknem pokarmowym, to pozostałości komórek roślinnych, oporne na proces trawienia przez enzymy w przewodzie pokarmowym człowieka. W jelicie krętym pozostają niestrawione, następnie przechodzą do okrężnicy, gdzie ulegają częściowej hydrolizie przez bytujące tam bakterie [3].

Jak działają poszczególne frakcje błonnika?

Włókno pokarmowe obejmuje frakcję rozpuszczalną, w skład której wchodzą: pektyny, alginiany, część hemiceluzoz, karageny, gumy, agar oraz śluzy roślinne, a także nierozpuszczalną, do której zalicza się: ligniny, większość hemiceluloz i celulozę [3, 4]. Rozpuszczalne składniki włókna zmniejszają wchłanianie np. cholesterolu i glukozy, jednocześnie dając uczucie sytości po spożytym posiłku, ponadto obniżają glikemię poposiłkową, a także działają hipocholesterolemicznie, czyli obniżają poziom cholesterolu. Z kolei frakcje nierozpuszczalne błonnika, poprzez zwiększenie masy stolca oraz skrócenie czasu pasażu jelitowego, przeciwdziałają zaleganiu treści, a także rozwojowi niekorzystnej mikroflory [5].

Działanie błonnika na organizm

Główną funkcję błonnika pokarmowego, wpływającą na prewencję rozwoju raka jelita grubego, stanowi skrócenie czasu styczności potencjalnie szkodliwych czynników z błoną śluzową jelita poprzez zmniejszenie okresu pasażu jelitowego [14]. Błonnik, zwiększając  masę stolca, wpływa na rozcieńczenie zawartych w nim kancerogenów – substancji mogących przyczynić się do rozwoju choroby nowotworowej. Istotną rolę odgrywa także wiązanie kwasów żółciowych oraz zakwaszenie środowiska treści pokarmowej [3].

Błonnik pokarmowy pobudza także wzrost korzystnej mikroflory jelitowej, a przez fermentację w jelicie grubym przyczynia się do produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) (kwas octowy, propionowy i masłowy) oraz gazów (metan, dwutlenek węgla
i wodór) [6, 16]. Kwasy te spełniają funkcję integralną w utrzymywaniu równowagi immunologicznej, odgrywając rolę cząsteczki sygnałowej, która łączy ze sobą układy: immunologiczny, nerwowy oraz gastryczny [7, 8, 9, 10]. Zostają one wchłaniane przez komórki jelita grubego – kolonocyty, powodując m.in. wzrost namnażania nabłonka, zwiększenie wchłaniania sodu oraz płynów, a także hamowanie produkcji cholesterolu przez wątrobę [5]. SCFA działają przeciwnowotworowo, przeciwzapalnie, a także regenerująco na komórki jelita grubego [7]. Włókno pokarmowe powoduje wzrost wytwarzania maślanu, chroniącego komórki błony jelita przed niekorzystnymi transformacjami, a poprzez wolne grupy karboksylowe, błonnik przybiera funkcje jonowymienne [4, 11].

Rakotwórcze metale ciężkie a błonnik

Kolejną z funkcji błonnika jest jego zdolność do wiązania metali ciężkich, co skutkuje ograniczeniem ich wchłaniania w organizmie [4]. Mechanizmem, który umożliwia ten proces, jest sorpcja, czyli pochłanianie jednej substancji przez drugą – w tym przypadku szkodliwych metali przez frakcje włókna pokarmowego. Dlaczego metale ciężkie są tak niebezpieczne dla organizmu? Powodują one zaburzenia w syntezie białek oraz produkcji nośnika energii chemicznej – ATP. W zależności od stopnia toksyczności metali mogą wpływać na rozwój różnych zatruć, schorzeń w tym nowotworów [17]. W badaniu Boryckiej [Borycka B.,2010] udowodniono, że błonnikowe odpady aroniowe i pomidorowe mają zdolność wiązania kadmu i ołowiu [12].

Należy jednak pamiętać, że nadmierne ilości błonnika pokarmowego mogą powodować zmniejszenie biodostępności związków mineralnych ze względu na zawarte
w nim fityniany. Największe powinowactwo wykazują pektyny, a także cząsteczki zawierające w swojej strukturze wolne grupy: hydroksylowe, karboksylowe i aminowe [13].

Ile błonnika powinniśmy dostarczyć w codziennej diecie?

Według Instytutu Żywności i Żywienia dzienne zapotrzebowanie na błonnik zdrowej osoby dorosłej wynosi średnio 25g. Wśród dzieci zalecane spożycie, w zależności od wieku
i płci, kształtuje się na poziomie 10-21g/d. U osób starszych rekomendowane jest zmniejszone spożycie błonnika do 20g/d. Zależne jest to od towarzyszących chorób oraz wskazań medycznych [15].

Poszczególne produkty żywnościowe charakteryzują się różną ilością błonnika pokarmowego.

Źródła błonnika pokarmowego

Tabela 1 Zawartość błonnika w poszczególnych produktach (g/100g części jadalnych).

Produkty Zawartość błonnika

g/100g

Chleb żytni pełnoziarnisty 9,1
Miłka abisyńska – teff, suchy 8,0
Szałwia hiszpańska – chia 34,4
Jagody acai 16,9
Otręby pszenne 42,0
Ryż biały, suchy 2,4
Kasza gryczana, sucha 5,9
Kasza gryczana, gotowana 2,1
Płatki owsiane 6,9
Ryż brązowy, suchy 8,7
Migdały 12,9
Śliwki suszone 9,4
Morele suszone 10,3
Jabłko 2,0
Płatki kukurydziane 6,6
Winogrona 1,5
Marchew 3,6
Orzechy laskowe 8,9
Sok wielowarzywny 1,2

Źródła: opracowanie własne na podstawie [5, 15]

Bibliografia:

  1. Kałędkiewicz E., Doboszyńska A.: Dietoprofilaktyka raka jelita grubego. Onkol. Prak. Klin. 2012; 8, 5: 171-177.
  2. Wojtasik A., Kunachowicz H., Pietraś E.: Błonnik pokarmowy (włókno pokarmowe). W: Jarosz M. i in., red.: Normy żywienia dla populacji Polski. [online]. Warszawa: Instytut Żywności i Żywienia. 2017. s. 115-129. [przeglądany: 11 stycznia 2018]. ISBN: 987-83-86060-89-4. Dostępny w: https://ncez.pl/upload/normy-net-1.pdf.
  3. Zalega. J., Szostak-Węgierek D.: Żywienie w profilaktyce nowotworów. Część I. Polifenole roślinne, karotenoidy, błonnik pokarmowy. Probl Hig Epidemiol [online]. 2013;94(1):41-49. [przeglądany: 11 stycznia 2018]. Dostępny w: http://www.phie.pl/pdf/phe-2013/phe-2013-1-041.pdf.
  4. Wojciechowicz A.: Żywieniowe i technologiczne aspekty zastosowania skrobi opornej i błonnika pokarmowego w produkcji pieczywa. Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Wydział Nauk o Żywności. Wrocław 2011.
  5. Gajewska D., Chłopicka J.: Błonnik pokarmowy w profilaktyce i dietoterapii.  Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Polskiego Towarzystwa Dietetyki 2017 Maj [online]. 2017; Warszawa: Polskie Towarzystwo Dietetyki. [przeglądany: 11 stycznia 2018].Dostępny w: http://ptd.org.pl/sites/default/files/ksiazka_streszczen_19_05_2017.pdf.
  6. Kaczmarczyk M.M., Miller M. J., Freund G.G.: The health benefits of diet ary fiber: Beyond the ustal suspects of type 2 diabetes, cardiovascular disease and colon cancer. Metabolism [online]. 2012;61(8):1058-1066. [przeglądany: 11 stycznia 2018]. Dostępny w: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3399949/.
  7. Kuczyńska B., Wasilewska A., Biczysko M., Banasiewicz T., Drews M.: Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe – me-chanizmy działania, potencjalne zastosowania kliniczne oraz zalecenia dietetyczne. Nowiny Lekarskie, 2011; 80: 299-304
  8. Vangaveti V.N., Rush C., Thomas L., Rasalam R.R., Malabu U.H., McCoombe S.G., Kennedy R.L.:Short-chain fatty acids increase expression and secretion of stromal cell-derived factor-1 in mouse and human pre-adipocytes. Hormones (Athens), 2014; 13: 532-42.
  9. Inoue D., Tsujimoto G., Kimura I.: Regulation of Energy Homeostasis by GPR41.Front Endocrinol. (Lausanne), 2014; 5: 81. doi: 10.3389.
  10. Vital M., Howe A.C., Tiedje J.M.: Revealing the bacterial butyrate synthesis pathways by analysing (meta) genomic data. MBio. 2014; 5: e00889.doi:10.1128/mBio.00889-14.
  11. Slavin J.: Fiber and Prebiotics: Mechanisms and Health Benefits. Nutrients [online]. 2013;5:1417-1435. [przeglądany 11 stycznia 2018]. Dostępny w: http://www.mdpi.com/2072-6643/5/4/1417.
  12. Borycka Bożena, Wiązanie kadmu i ołowiu przez naturalne polisacharydowe włókna
    z niektórych odpadów owocowych i warzywnych. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2010, 2 (69), 104-110
  13. Bienkiewicz Maciej, Bator Ewa I wsp., Błonnik pokarmowy I jego znaczenie
    w profilaktyce zdrowotnej. Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63
  14. Dagfinn Aune i wsp., Dietary fibre, whole grains, and risk of colorectal cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies. BMJ. 2011; 343: d6617
  15. Bienkiewicz Maciej, Bator Ewa I wsp., Błonnik pokarmowy I jego znaczenie
    w profilaktyce zdrowotnej. Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63
  16. Olejnik Anna, Tomczyk Joanna i wsp., Rola naturalnych składników diety
    w chemioprewencji nowotworów jelita grubego. Katedra Biotechnologii i Mikrobiologii Żywności, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Postepy Hig Med. Dosw (online), 2010; 64: 175-187
  17.  Ociepa-Kubicka A., Ociepa E.: Toksyczne oddziaływania metali ciężkich na rośliny, zwierzęta i ludzi. Inżynieria i ochrona środowiska [online]. 2012; 15(2): 169-180. [przeglądany: 11 stycznia 2018]. Dostępny w :  https://www.infona.pl/resource/bwmeta1.element.baztech-article-LODD-0002-0015/content/partContents/566b06af-a3b8-3f07-a07a-5018e659c1c1

 


Potrzebujesz pomocy w rozwiązaniu dietetycznych dylematów?

Od niedawna oferujemy konsultacje online, podczas których doświadczeni dietetycy, z którymi współpracujemy udzielają indywidualnych porad. Wyliczą zapotrzebowanie kaloryczne optymalne dla Twojego organizmu, w sposób przystępny przekażą Ci naukową wiedzę, polecą przydatne aplikacje i wyposażą Cię w materiały, które pomogą Ci w przyszłości stać się zdrowym człowiekiem i świadomym konsumentem.
Kliknij w poniższy obrazek, aby poznać szczegóły. Zapraszamy!

Poradnia dietetyczna online